Kiệt sức khi chăm sóc cha mẹ

Có một loại mệt mà tiếng Việt chưa có từ để gọi.

Không phải mệt vì làm nhiều. Mệt vì làm nhiều thì ngủ một giấc là đỡ.

Đây là loại mệt mà ngủ không đỡ. Nó tích lại theo tháng, theo năm. Nó khiến người ta cáu vì những chuyện rất nhỏ, rồi ghét chính mình vì đã cáu. Nó khiến người ta đứng trong bếp lúc mười một giờ đêm, tay vẫn rửa bát, mà đầu thì trống rỗng.

Và nó có một đặc điểm riêng: người mang nó không được phép nói ra.

Vì nếu nói ra, câu đầu tiên nhận được thường là: “Bố mẹ nuôi mình cả đời, có chăm mấy năm mà cũng kêu.”

Câu ấy đóng lại mọi cánh cửa. Và người kia im lặng, quay vào, tiếp tục.

Bài này viết cho những người đang ở trong căn phòng ấy.

I. Nó không giống mệt thường

Có ba đặc điểm khiến việc chăm cha mẹ già khác hẳn mọi công việc nặng nhọc khác, và ba đặc điểm ấy giải thích vì sao người ta gãy.

Thứ nhất: không có giờ tan ca.

Mọi công việc trên đời đều có điểm kết thúc trong ngày. Việc này thì không. Ba giờ sáng nghe tiếng động trong phòng bên là bật dậy. Đi làm mà điện thoại luôn để chuông. Đi ăn cưới cũng nhấp nhổm.

Trạng thái ấy — luôn luôn cảnh giác, không bao giờ được thả lỏng hoàn toàn — là thứ bào mòn hệ thần kinh nhanh hơn cả lao động nặng.

Thứ hai: không có đích đến.

Nuôi một đứa con là một đường đi lên: mỗi năm nó tự làm được nhiều hơn. Chăm một người già là một đường đi xuống: mỗi năm họ tự làm được ít hơn.

Và điểm cuối của con đường ấy là điều mà người con không dám mong, cũng không thể không nghĩ tới.

Thứ ba: nó là một cuộc để tang kéo dài.

Người chăm sóc vừa chăm, vừa mất dần người mình đang chăm. Mỗi tháng mất một chút. Mà không có đám tang nào, không ai đến chia buồn, không ai cho phép mình đau.

Ba điều ấy cộng lại tạo ra một dạng kiệt sức đặc thù, mà y học gọi là kiệt sức của người chăm sóc.

II. Bảng dấu hiệu

Vấn đề của loại kiệt sức này là nó đến rất chậm. Không có ngày nào để đánh dấu. Người ta chỉ đơn giản là quen dần với việc mình đang không ổn.

Xin liệt kê những dấu hiệu, không phải để chẩn đoán, mà để một người đang ở trong đó nhận ra mình.

Về cơ thể. Ngủ không sâu hoặc ngủ rất nhiều mà vẫn mệt. Đau đầu, đau vai gáy, đau dạ dày không rõ nguyên nhân. Hay ốm vặt. Sụt cân hoặc tăng cân nhanh.

Về cảm xúc. Cáu bẳn vì những chuyện rất nhỏ. Khóc không rõ lý do. Thấy trống rỗng. Không còn thấy vui với những thứ trước đây từng thích. Cảm giác chai lì — nhìn cha mẹ nằm đó mà trong lòng không dâng lên gì cả.

Về hành vi. Rút khỏi bạn bè. Bỏ bê sức khỏe của chính mình — không đi khám dù có triệu chứng, bỏ thuốc đang uống. Uống rượu nhiều hơn trước. Cáu với con cái vì những chuyện chúng không có lỗi.

Và những ý nghĩ mà không ai dám nói ra.

Mình mong tất cả kết thúc.

Sao lại là mình mà không phải anh chị em?

Mình không còn thương bố mẹ nữa.

Xin nói rõ ngay về ba ý nghĩ này, vì chúng là nguồn gốc của rất nhiều dằn vặt:

Chúng không phải bằng chứng rằng bạn là người con tệ bạc. Chúng là triệu chứng của kiệt sức.

Gần như ai ở lâu trong hoàn cảnh ấy cũng từng có chúng. Chúng đến khi hệ thần kinh đã cạn, đúng như cơ bắp run lên khi đã nâng vật nặng quá lâu. Cơ bắp run không có nghĩa là người ta lười.

Và cái ý nghĩ nặng nhất — mong mọi sự kết thúc — hầu như không bao giờ là mong cha mẹ chết. Nó là mong nỗi khổ chấm dứt: nỗi khổ của cha mẹ, và nỗi khổ của chính mình. Hai thứ ấy trong đầu người kiệt sức đã dính vào nhau thành một.

Việc bạn vẫn ở lại, vẫn quay vào căn phòng ấy sáng hôm sau — đó mới là câu trả lời về con người bạn.

Khi nào cần đi khám: nếu các dấu hiệu trên kéo dài trên hai tuần, nếu bạn không còn thấy điều gì đáng vui, nếu bạn thấy mình đang chìm dần — hãy đi gặp bác sĩ chuyên khoa. Trầm cảm ở người chăm sóc là chuyện rất thường gặp và chữa được. Nó không mâu thuẫn gì với việc tu tập; nó là điều kiện để bạn còn đi tiếp được.

III. Ba câu nói làm hại người ta nhân danh đạo Phật

Đây là phần tôi cho là quan trọng nhất của bài, vì có những câu nghe rất “nhà Phật” mà lại đang giữ người ta trong hoàn cảnh nguy hiểm.

Câu thứ nhất: “Chịu đựng là tu.”

Không phải. Chịu đựng không phải là một pháp môn trong đạo Phật.

Cái Đức Phật dạy là kham nhẫn — nhưng kham nhẫn trong kinh điển luôn đi kèm với trí tuệ, tức là biết rõ tình hình và làm điều nên làm. Nó không đồng nghĩa với chịu trận cho đến khi gãy.

Trên thực tế, người kiệt sức không hề “đang tu”. Phần lớn thời gian, tâm họ sinh khởi là bực bội, tủi thân, oán trách, mệt mỏi. Đó là nghiệp bất thiện đang được tạo ra, không phải công đức đang được tích lũy.

Câu thứ hai: “Đây là nghiệp của mình, phải trả cho hết.”

Đây là túc mạng luận — quan điểm cho rằng mọi điều ta cảm nhận hiện tại đều do nghiệp quá khứ định đoạt. Và Đức Phật bác bỏ thẳng quan điểm này.

Lý do Ngài bác bỏ rất sắc: nếu mọi thứ đều do nghiệp cũ, thì mọi hành động hiện tại cũng do nghiệp cũ, và như vậy không còn ai chịu trách nhiệm về việc mình làm nữa. Quan điểm ấy xóa sạch cái nên làm và không nên làm.

Nghiệp không phải một khoản nợ trả bằng đơn vị đau đớn. Không có cơ chế nào nói rằng chịu đủ một lượng khổ thì tài khoản về không.

Câu thứ ba: “Lo cho mình là ích kỷ.”

Câu này sai ngay ở cấu trúc căn bản nhất của pháp hành.

Bài thực hành rải tâm từ chuẩn mực — pháp môn nền tảng nhất của lòng từ bi trong đạo Phật — bắt đầu bằng chính mình: mong cho tôi được an lành, không oán thù, không khổ não. Rồi mới lan ra người thân, người dưng, người khó thương, và cuối cùng là tất cả chúng sinh.

Xin để ý thứ tự ấy. Nó không phải ngẫu nhiên, và cũng không phải một sự nhân nhượng cho người yếu.

Người ta không thể trao đi thứ mình không có.

Một cái bình cạn thì không rót được cho ai. Và một người con đang bị nghiền nát mỗi ngày thì không còn gì để rải cho cha mẹ mình — kể cả sự dịu dàng, thứ mà người bệnh cần hơn cả thuốc.

IV. Cái Đức Phật thật sự đo

Có một điều mà người kiệt sức rất cần nghe, và nó nằm ngay trong nền tảng của giáo lý.

Đức Phật đo tác ý, không đo số giờ.

Ngài nói tác ý chính là nghiệp. Nghĩa là cái tạo nên phẩm chất một hành động không phải là khối lượng công việc, mà là trạng thái tâm khi làm.

Bây giờ xin so sánh hai người con.

Người thứ nhất ở bên cạnh mẹ hai mươi tiếng mỗi ngày. Không ngủ đủ, không ăn đúng bữa, không gặp ai. Đến tháng thứ mười, mỗi lần bước vào phòng mẹ là một lần trong lòng dâng lên sự ngán ngẩm. Tay vẫn làm, mà mặt thì cứng lại. Đút cơm cho mẹ mà không nhìn mẹ.

Người thứ hai thuê một người phụ giúp, chia phiên với em, ngủ đủ, mỗi ngày ở với mẹ ba tiếng. Ba tiếng ấy có mặt trọn vẹn: nhìn mẹ, nói chuyện với mẹ, cắt móng tay cho mẹ, kể chuyện hồi nhỏ.

Người thứ nhất có mặt về thân, nhưng vắng mặt về tâm.

Theo đúng thước đo mà Đức Phật dùng, người thứ hai đang báo hiếu tốt hơn — dù xét về số giờ thì kém xa.

Điều này không phải là lời bào chữa cho sự lười biếng. Nó là một sự phân biệt chính xác: chất lượng của tâm quan trọng hơn khối lượng của việc.

Và có một hệ quả thực tế: chánh niệm — có mặt trọn vẹn ở đây, với người này, ngay lúc này — là thứ không thể sinh ra từ một người đang kiệt quệ. Giữ mình đủ khỏe, vì vậy, không phải là điều kiện phụ. Nó là điều kiện đầu tiên.

Và Đức Phật cũng chưa từng dạy rằng người con phải hủy hoại đời mình. Không có bản kinh nào nói vậy. Người con mất việc, hỏng hôn nhân, đổ bệnh vì chăm cha mẹ — đó không phải một thành tựu đạo đức. Đó là một bi kịch mà cha mẹ nào tỉnh táo cũng không muốn.

Xin thử một câu hỏi: nếu mẹ bạn còn minh mẫn hoàn toàn và nhìn thấy tình trạng của bạn lúc này, bà sẽ nói gì?

Câu trả lời, hầu như luôn luôn, là: con phải giữ sức chứ.

V. Cái nhìn về thân, và về vô thường

Có hai pháp quán giúp được rất cụ thể trong hoàn cảnh này.

Quán thân. Trong bốn niệm xứ, Đức Phật dạy quán thân trước tiên — biết rõ thân này đang ở tư thế nào, đang cảm thọ gì. Người chăm sóc lâu ngày thường mất hoàn toàn khả năng ấy: họ không còn biết mình đói, mình mỏi, mình đau, cho đến khi gục xuống.

Chỉ cần vài lần trong ngày, dừng lại ba mươi giây và hỏi: thân mình đang thế nào? Vai có đang gồng không? Hàm có đang nghiến không? Lần cuối uống nước là bao giờ?

Nghe rất nhỏ. Nhưng đây chính là chánh niệm được áp dụng đúng chỗ đang cần.

Quán vô thường. Đạo Phật dạy quán vô thường không phải để buồn, mà để thấy đúng.

Người kiệt sức thường bị mắc kẹt trong cảm giác rằng tình trạng này sẽ kéo dài mãi mãi. Cảm giác ấy không đúng. Không có gì kéo dài mãi mãi — kể cả giai đoạn này.

Và mặt kia của vô thường, mặt đau hơn: quãng thời gian này rồi cũng hết. Sẽ có một ngày căn phòng ấy trống. Sẽ có một ngày bạn muốn được đút cho mẹ một thìa cháo mà không còn ai để đút.

Thấy được điều đó không làm hết mệt. Nhưng nó đổi cách người ta bước vào phòng.

VI. Bảy việc cụ thể

Một — chia việc ra giấy trắng mực đen.

Đừng để việc phân công diễn ra ngầm, vì “ngầm” bao giờ cũng có nghĩa là dồn hết cho một người — thường là con gái hoặc con dâu.

Ngồi lại với anh chị em, lập một bảng: ai trực đêm nào, ai đưa đi khám, ai lo thuốc, ai góp bao nhiêu tiền. Ai chăm trực tiếp thì người khác phải góp tiền — chăm sóc là lao động, và lao động thì phải được ghi nhận.

Hai — thuê người, nếu có điều kiện.

Có những việc một người được đào tạo làm tốt hơn bạn: trở mình, xử trí khi huyết áp tăng lúc hai giờ sáng, tắm cho người không tự ngồi được. Giao phần ấy đi không phải là bất hiếu. Nó giải phóng bạn để làm phần mà chỉ bạn mới làm được: ngồi nghe mẹ kể lại một câu chuyện cũ lần thứ hai mươi.

Ba — bảo vệ giấc ngủ như bảo vệ tính mạng.

Thiếu ngủ kéo dài là nguyên nhân trực tiếp của phần lớn những cơn cáu bẳn mà sau đó bạn tự trách mình. Nếu phải trực đêm, hãy có người thay ít nhất hai đêm mỗi tuần. Đây không phải xa xỉ; đây là bảo trì thiết bị.

Bốn — giữ lấy một việc của riêng mình.

Một buổi cà phê với bạn. Một lớp học. Một buổi đi chùa. Hai tiếng đồng hồ mỗi tuần mà bạn không phải là “người chăm sóc”. Cái đó giữ cho bạn còn là một con người có đời sống riêng, chứ không phải một chức năng.

Năm — đừng cắt đứt với bạn bè.

Người kiệt sức thường rút lui, vì mệt và vì ngại kể. Nhưng cô lập làm mọi thứ nặng thêm gấp bội. Chỉ cần một người bạn biết chuyện và thỉnh thoảng hỏi thăm là đủ thay đổi rất nhiều.

Sáu — tìm người cùng cảnh.

Không ai hiểu chuyện này bằng một người đang trải qua đúng như vậy. Nhóm bạn ở chùa, nhóm chăm sóc trên mạng, một người hàng xóm cũng đang chăm mẹ già. Việc phát hiện ra rằng mình không phải người duy nhất — và rằng những ý nghĩ tệ hại kia người khác cũng có — tự nó đã tháo đi một phần rất lớn gánh nặng.

Bảy — đi khám cho chính mình.

Người chăm sóc thường bỏ dở thuốc của mình, hoãn lịch khám của mình, phớt lờ triệu chứng của mình. Xin đừng. Nếu bạn gục, mọi thứ dừng lại.

VII. Và nếu bạn đã trót cáu

Đây có lẽ là điều để lại nhiều dằn vặt nhất.

Bạn đã quát. Đã dập cửa. Đã nói một câu mà nói xong thì lạnh cả người. Và đêm ấy bạn nằm nghĩ về nó, thấy mình là một đứa con tồi tệ.

Trong đạo Phật, việc ấy không được xử lý bằng cách tự hành hạ mình.

Sám hối trong đạo Phật gồm ba phần rất rõ: nhận ra điều mình đã làm, thấy nó không tốt, và nguyện không tái phạm. Không có phần thứ tư là “dằn vặt cho đủ đau”.

Trái lại, kinh Mũi Tên trong Tương Ưng Bộ mô tả chính xác cái đang xảy ra: khi gặp khổ, người ta bị bắn hai mũi tên. Mũi thứ nhất là chính sự việc. Mũi thứ hai là những gì ta tự chồng thêm lên — nghiền ngẫm, tự trách, kết án mình suốt đêm.

Mũi tên thứ hai không sửa được điều đã xảy ra. Nó chỉ làm bạn cạn kiệt nhanh hơn, và người chịu hậu quả cuối cùng vẫn là cha mẹ bạn.

Cái nên làm thì đơn giản hơn nhiều: sáng hôm sau, bước vào phòng, và nói “Hôm qua con nóng, con xin lỗi mẹ.”

Rồi tiếp tục.

Còn nếu cơn cáu ấy lặp lại thường xuyên, thì đó không phải vấn đề đạo đức cần sám hối thêm. Đó là tín hiệu cho biết bạn đang cần được nghỉ, và cần chia việc lại.

Người đang nằm trong phòng kia

Người ấy đã từng thức trắng đêm khi bạn sốt.

Nhưng có một điều mà chúng ta hay quên: hồi ấy bà không thức một mình. Có ông. Có bà nội. Có hàng xóm sang trông hộ. Có cả một cái làng.

Còn bạn bây giờ, rất có thể, đang làm việc ấy một mình trong một căn hộ khép kín ở thành phố, không ai biết.

Vậy nên nếu có một điều cần nhớ từ bài viết này, xin để nó là điều này:

Bạn không được thiết kế để làm việc này một mình. Không ai được thiết kế như vậy.

Xin người, chia việc, thuê người, đi khám, ngủ đủ — không có việc nào trong số đó là bất hiếu.

Bởi vì cái mà cha mẹ bạn cần không phải là một người con hy sinh trọn vẹn.

Mà là một người con còn đủ sức đi hết chặng đường này với họ.