Lời cảnh báo từ ‘Hoàng hậu cuối cùng’

Ngay từ những ngày đầu ra mắt trailer, phim điện ảnh Hoàng hậu cuối cùng đã liên tiếp trở thành tâm điểm chú ý, nhưng không phải bởi quy mô đầu tư hay dàn diễn viên. Từ việc lựa chọn diễn viên, tạo hình nhân vật bị cho là chưa sát sử đến những băn khoăn về cách xây dựng hình tượng Vua Bảo Đại, Nam Phương Hoàng hậu và Hoàng Thái hậu Từ Cung, dự án liên tục đối mặt với sự phản ứng từ dư luận.

Cao trào là thông cáo của Hội đồng Nguyễn Phúc tộc Việt Nam đề nghị ê-kíp tôn trọng sự thật lịch sử và cho biết đang tham khảo ý kiến luật sư, không loại trừ khả năng khởi kiện nếu tác phẩm xâm phạm danh dự các nhân vật lịch sử và hậu duệ. Vụ việc một lần nữa đặt ra bài toán về việc cân bằng giữa quyền tự do sáng tạo và trách nhiệm với lịch sử khi làm phim về các nhân vật có thật.

Ranh giới mong manh khi làm phim lịch sử

Chia sẻ về những ồn ào bủa vây Hoàng hậu cuối cùng, Thạc sĩ Trần Minh Ngân – giảng viên Khoa Âm nhạc, Sân khấu & Điện ảnh, Trường Đại học Văn Lang – khẳng định điện ảnh lịch sử chưa bao giờ là bản sao nguyên xi của sử học.

Phim luôn cần hư cấu, tái cấu trúc và lựa chọn điểm nhìn để tạo nên một tác phẩm nghệ thuật. Tuy nhiên, khi khai thác những nhân vật có thật, đặc biệt là các nhân vật lịch sử vẫn còn hậu duệ và có ảnh hưởng trong ký ức cộng đồng, mọi yếu tố hư cấu đều trở thành một cách diễn giải lịch sử trước công chúng.

Hoàng hậu cuối cùng gây tranh luận.

“Nếu đoàn phim phải đối mặt với phản ứng, thậm chí là nguy cơ kiện tụng từ hậu duệ của Vua Bảo Đại, đây không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là lời cảnh báo về trách nhiệm và đạo đức trong sáng tạo. Hậu duệ có thể không có quyền quyết định việc một bộ phim có được thực hiện hay không, nhưng họ hoàn toàn có quyền lên tiếng nếu cho rằng tác phẩm xuyên tạc lịch sử, gán ghép đời tư hoặc làm tổn hại đến danh dự của các nhân vật lịch sử”, Thạc sĩ Trần Minh Ngân cho biết.

Ranh giới mong manh nhất khi làm phim lịch sử mà đoàn làm phim phải làm rõ được là việc phân biệt giữa “lấy cảm hứng từ lịch sử” và “mượn lịch sử để hợp thức hóa trí tưởng tượng”. Bài học lớn nhất cho các đoàn phim không phải là đừng làm phim lịch sử mà là đừng làm phim lịch sử bằng một thái độ tùy tiện với tư liệu.

“Càng là nhân vật lịch sử nổi tiếng, đoàn làm phim càng phải chặt ở ba tầng. Thứ nhất là tầng nghiên cứu. Phải có nền tư liệu đủ dày, đối chiếu nhiều nguồn, hiểu rõ đâu là sự kiện đã được kiểm chứng, đâu là khoảng trống chỉ có thể suy đoán. Tiếp theo là tầng kịch bản, nếu đã hư cấu, phải hư cấu có giới hạn, có logic thời đại, tránh biến nhân vật lịch sử thành công cụ cho scandal, melodrama hoặc tưởng tượng hiện đại áp đặt ngược lên quá khứ. Thứ ba là tầng truyền thông: phải nói rất rõ đây là phim lịch sử, phim dã sử, hay phim lấy cảm hứng từ lịch sử. Nhiều tranh cãi bùng lên không chỉ vì nội dung phim, mà vì cách phim tự định vị với công chúng”, Thạc sĩ Trần Minh Ngân nêu.

Ngay từ ngày đầu ra mắt công chúng, dự án Hoàng hậu cuối cùng luôn là tâm điểm tranh luận về việc lựa chọn diễn viên, tạo hình nhân vật cho đến cách xây dựng hình tượng nhân nhà vua, hoàng hậu.

Những tranh cãi liên quan tới Hoàng hậu cuối cùng cho thấy làm phim lịch sử không chỉ là dựng bối cảnh cổ trang cho đẹp, mà còn tác động đến nhận thức của công chúng về quá khứ. Chỉ một chi tiết sai cũng có thể lan truyền mạnh hơn nhiều tư liệu lịch sử. Vì vậy, người làm phim không chỉ là người kể chuyện mà còn có trách nhiệm với lịch sử.

Ông cũng cho rằng những tranh luận từ trường hợp của Hoàng hậu cuối cùng là lời nhắc để các nhà làm phim đầu tư nghiêm túc hơn vào nghiên cứu, tăng cường đối thoại với giới sử học, thận trọng khi khai thác nhân vật có thật và minh bạch về mức độ hư cấu của tác phẩm.

“Không có công thức làm phim lịch sử”

Đạo diễn Phan Đăng Di lại cho rằng việc tham vấn gia đình hoặc dòng tộc của nhân vật lịch sử là lựa chọn của nhà sản xuất mà không phải yêu cầu bắt buộc. Ngay cả khi đã tham vấn, điều đó cũng không bảo đảm bộ phim sẽ tránh được tranh cãi.

Ông cho biết ở nhiều quốc gia, nhà làm phim được bảo vệ bởi quyền tự do biểu đạt, trong khi nhân vật hoặc hậu duệ được pháp luật bảo vệ về quyền và lợi ích hợp pháp. Vì vậy, điều quan trọng là các bên phải hiểu rõ giới hạn pháp lý của mình.

Đạo diễn Phan Đăng Di lại cho rằng việc tham vấn gia đình hoặc dòng tộc của nhân vật lịch sử là lựa chọn của nhà sản xuất mà không phải yêu cầu bắt buộc.

“Các bên phải nắm rõ điều mình được phép và không được phép làm để không xâm phạm vào quyền của bên còn lại. Mặt khác phim truyện gắn liền với khái niệm hư cấu và biểu đạt nghệ thuật hơn là khẳng định sự thật, vì vậy nhà làm phim không chịu trách nhiệm về cách biểu đạt của mình theo cách tương tự một nhà nghiên cứu lịch sử vốn phải bảo đảm tính chính xác của dữ kiện và thông tin”, đạo diễn Phan Đăng Di chia sẻ.

Đạo diễn Phan Đăng Di cho rằng còn quá sớm để đưa ra nhận định khi tác phẩm chưa hoàn chỉnh. “Ngay cả luật sư cũng cần xem bộ phim mới có thể đánh giá có đủ căn cứ để khởi kiện hay không, cũng như khả năng thắng kiện. Với một bộ phim, điều quan trọng nhất vẫn là phải xem tác phẩm trước khi đưa ra phán xét”, đạo diễn Phan Đăng Di cho biết.

Theo chuyên gia việc tham vấn gia đình hay hậu duệ nhân vật lịch sử không phải điều kiện đủ để tránh tranh cãi.

Trong trường hợp tệ hơn khi phát sinh tranh chấp pháp lý, nam đạo diễn khẳng định nhà sản xuất sẽ chịu ảnh hưởng về chi phí, doanh thu, uy tín và kế hoạch phát hành. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại hơn lại là làn sóng công kích trên mạng xã hội khi tác phẩm chưa được đánh giá đầy đủ. Đây cũng là rủi ro lớn mà nhiều dự án điện ảnh Việt phải đối mặt thời gian qua. Vì vậy, mọi tranh cãi cần được giải quyết trên cơ sở pháp luật và ý kiến chuyên môn, thay vì bị dẫn dắt bởi dư luận.

Từ kinh nghiệm của Em và Trịnh cũng như những tranh luận quanh Hoàng hậu cuối cùng, đạo diễn Phan Đăng Di cho rằng việc tham vấn gia đình hay hậu duệ nhân vật lịch sử không phải điều kiện đủ để tránh tranh cãi. Mỗi dự án có cách tiếp cận khác nhau, nhưng điều các nhà sản xuất cần chuẩn bị kỹ ngay từ đầu là nền tảng pháp lý và sự đồng hành của các luật sư am hiểu lĩnh vực điện ảnh.

Theo Tiền Phong