Cha mẹ độc hại: hiếu đạo có giới hạn không?

Mỗi mùa Vu Lan, hàng nghìn bài giảng được nói ra trên khắp đất nước này. Và gần như tất cả đều nói với cùng một người nghe.

Người nghe ấy là một người con thương cha mẹ. Có thể vụng về, có thể bận rộn, có thể chưa báo đáp được bao nhiêu — nhưng thương. Bài giảng chỉ cần khơi lại chỗ thương ấy là nước mắt rơi, là cả chánh điện nghẹn lại.

Nhưng trong chánh điện đêm ấy còn có những người khác.

Họ ngồi phía sau. Họ không khóc, hoặc khóc vì một lý do hoàn toàn khác. Khi bài giảng nói về vòng tay mẹ, họ nhớ đến một thứ khác hẳn đã từng giơ lên. Khi mọi người quanh họ nghẹn ngào, họ thấy mình như kẻ lạc chỗ — và trên hết, họ thấy có lỗi, vì cả một sân chùa đang xúc động mà lòng họ thì tê dại.

Rồi có người đến gần, đưa cho họ một bông hồng đỏ và nói: “Còn cha mẹ là còn phước lắm đấy con.”

Bài viết này dành cho những người ấy. Và cũng dành cho những vị đang giảng, để biết rằng họ đang có mặt trong hội chúng.

I. Trước hết, xin gọi đúng tên

Cần phân định thật rõ ngay từ đầu, kẻo bài viết này bị dùng sai.

Chúng ta không đang nói về cha mẹ nghiêm khắc. Không nói về cha mẹ khó tính, hay cằn nhằn, hay so sánh con với con nhà người ta. Không nói về những xung đột thế hệ về chuyện cưới xin, nghề nghiệp, cách nuôi cháu. Không nói về người mẹ nói một câu vô tâm làm con tổn thương.

Những thứ ấy là chuyện thường của mọi gia đình. Chúng gây đau, nhưng chúng có thể chữa bằng đối thoại, bằng thời gian, bằng sự trưởng thành của cả hai bên. Và phải nói thẳng: phần lớn các trường hợp thuộc loại này — nếu bạn đang giận cha mẹ vì một chuyện trong nhóm ấy, xin đừng dùng bài viết này làm chỗ dựa.

Cái chúng ta đang nói đến là chuyện khác:

Bạo hành thân thể kéo dài, có hệ thống. Hạ nhục thường xuyên đến mức một đứa trẻ lớn lên tin rằng mình vô giá trị. Xâm hại. Bỏ mặc — không cho ăn, không cho học, để mặc con giữa nguy hiểm. Lợi dụng con như một nguồn tiền, đòi hỏi không giới hạn, dùng chữ hiếu làm đòn bẩy. Thao túng — dựng con cái chống nhau, dùng bệnh tật và nước mắt để điều khiển, đe dọa từ mặt mỗi khi không được như ý.

Đây là những chuyện có thật, xảy ra trong các gia đình Việt Nam, kể cả những gia đình đi chùa đều đặn. Chúng ta ít nói ra, không phải vì chúng hiếm, mà vì nói ra thì bị coi là bất hiếu.

II. Phần lớn cái mà ta tưởng là hiếu đạo Phật giáo, không phải Phật giáo

Đây là điều tôi mong bạn đọc nhớ nhất trong bài này.

Câu “Bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại” — không có con nối dõi là tội bất hiếu lớn nhất — là lời Mạnh Tử. Nho gia. Không có trong kinh Phật.

Câu “Thiên hạ vô bất thị chi phụ mẫu” — trong thiên hạ không có cha mẹ nào sai — là tục ngữ Trung Hoa, gắn với lễ giáo phong kiến. Đức Phật chưa từng nói một câu nào tương tự, và về mặt giáo lý thì câu ấy vô lý: nếu cha mẹ không bao giờ sai, vậy cha mẹ là bậc A-la-hán cả sao?

Và Nhị thập tứ hiếu — hai mươi bốn tấm gương hiếu thảo mà bao nhiêu thế hệ người Việt được dạy — cũng là sách Trung Hoa, gốc Nho, được du nhập rồi diễn Nôm.

Trong đó có một câu chuyện tên là Quách Cự chôn con.

Quách Cự nhà nghèo, có mẹ già và một đứa con nhỏ. Cơm không đủ ăn. Mẹ ông thương cháu nên thường nhịn phần mình cho cháu. Quách Cự bàn với vợ: mẹ chỉ có một, con thì còn có thể sinh nữa. Vậy hãy chôn đứa con đi để dành cơm nuôi mẹ.

Hai vợ chồng đào hố. Truyện kể rằng trời cảm động, đào xuống thì được một hũ vàng, nên đứa bé thoát chết.

Đây là một trong hai mươi bốn tấm gương hiếu thảo được dạy cho trẻ con.

Bây giờ xin đặt câu chuyện ấy cạnh giới thứ nhất của đạo Phật: không sát sinh. Giới ấy không có ngoại lệ nào cho động cơ hiếu thảo. Đức Phật sẽ không tán thán Quách Cự. Ngài sẽ gọi đúng tên việc ông định làm.

Nói cách khác: đạo hiếu của người Việt là một hợp kim ba dòng — Nho giáo, Phật giáo và tín ngưỡng bản địa. Và phần cực đoan nhất, phần đòi hỏi con cái phải hy sinh vô điều kiện, phần cấm tuyệt đối mọi phán xét về cha mẹ — phần ấy không đến từ đạo Phật.

Khi ai đó dùng chữ “bất hiếu” để bắt bạn im lặng, họ thường đang trích dẫn Khổng Mạnh mà tưởng là trích Phật.

III. Kinh Thiện Sinh, đọc ở chiều ít ai đọc

Kinh Thiện Sinh (Sigālovāda) là bản kinh nền tảng về đạo đức gia đình và xã hội trong Phật giáo. Người Việt biết bản kinh này chủ yếu qua một nửa của nó: năm bổn phận của người con đối với cha mẹ.

Nhưng ngay sau đoạn ấy, bản kinh có một đoạn nữa, ít khi được giảng:

Năm bổn phận của cha mẹ đối với con.

Theo lời Đức Phật, cha mẹ phải: ngăn con làm điều ác; khuyến khích con làm điều thiện; dạy con nghề nghiệp, học vấn; dựng vợ gả chồng xứng đáng cho con; và đúng thời trao lại phần thừa tự.

Xin dừng lại ở hai bổn phận đầu.

Một người cha đánh con đến mức đứa trẻ phải giấu vết bầm khi đi học — người ấy đang làm gì với bổn phận “ngăn con làm điều ác”? Ông đang dạy đứa trẻ rằng người mạnh có quyền đánh người yếu. Ông không ngăn điều ác; ông truyền điều ác đi bằng ví dụ.

Một người mẹ mỗi ngày nói với con rằng nó vô dụng, rằng giá như đừng sinh nó ra — người ấy đang làm gì với bổn phận “khuyến khích con làm điều thiện”?

Và đây là điểm cấu trúc quan trọng nhất: trong Kinh Thiện Sinh, Đức Phật trình bày quan hệ cha mẹ – con cái cùng một khung với năm cặp quan hệ khác: thầy và trò, vợ và chồng, bạn bè với nhau, chủ và người làm, tu sĩ và cư sĩ.

Sáu cặp quan hệ. Cả sáu đều hai chiều. Cả sáu đều là bổn phận qua lại giữa hai bên có nhân phẩm ngang nhau.

Đức Phật không dựng lên một quan hệ nào trong đó một bên nợ vô hạn còn bên kia không nợ gì.

Tôi cần trung thực một điều: bản kinh không có điều khoản nào nói rằng nếu cha mẹ vi phạm bổn phận thì con được miễn trách nhiệm. Không nên gán cho kinh điều kinh không nói.

Nhưng cấu trúc đối xứng ấy đã đủ để bác bỏ cách hiểu phổ biến nhất ở Việt Nam — rằng hiếu đạo là một món nợ một chiều, vô hạn, không được thắc mắc. Cách hiểu ấy không phải cách hiểu của Đức Phật.

IV. Ba cách hiểu sai về nghiệp giữ người ta ở lại trong đau khổ

Có ba câu nói được lặp đi lặp lại trong các cộng đồng Phật tử Việt Nam, nghe rất “nhà Phật”, mà thật ra là hiểu sai giáo lý nghiệp — và cái giá của việc hiểu sai này là có người ở lại trong nguy hiểm.

Câu thứ nhất: “Chắc kiếp trước mình nợ họ, kiếp này phải trả.”

Đây gọi là túc mạng luận — quan điểm cho rằng mọi điều ta cảm nhận trong hiện tại đều do nghiệp quá khứ quyết định. Và Đức Phật bác bỏ thẳng quan điểm này.

Trong Tăng Chi Bộ, Ngài chỉ ra lý do bác bỏ, và lý do ấy rất sắc: nếu mọi thứ đều do nghiệp quá khứ, thì người sát sinh hôm nay cũng là do nghiệp quá khứ, người trộm cắp cũng vậy — vậy còn ai chịu trách nhiệm về hành vi hiện tại của mình nữa? Quan điểm ấy xóa sạch đạo đức, xóa sạch cái nên làm và không nên làm.

Đức Phật xếp túc mạng luận vào nhóm những tà kiến cần được vượt qua. Nó không phải giáo lý nhà Phật. Nó là thứ đội lốt giáo lý nhà Phật.

Câu thứ hai: “Cứ chịu đựng cho hết nghiệp.”

Nghiệp không phải một khoản nợ ngân hàng trả bằng đơn vị đau đớn. Không có cơ chế nào trong giáo lý nói rằng chịu đủ một lượng khổ thì tài khoản về không.

Và thực tế còn ngược lại: ở lại trong một môi trường bạo hành, phần lớn thời gian tâm ta sinh khởi là sân hận, sợ hãi, tủi nhục. Đó là nghiệp mới đang được tạo ra, không phải nghiệp cũ đang được trả.

Câu thứ ba: “Người bị hại chắc cũng có lỗi gì đó.”

Nghiệp thuộc về người tạo ra nó. Người đánh con sở hữu nghiệp của việc đánh con. Đứa trẻ bị đánh không sở hữu nghiệp ấy, và cũng không nợ nó.

Nếu câu thứ ba đúng thì mọi nạn nhân trên đời đều đáng bị như vậy, và như thế thì lòng từ bi trở nên vô nghĩa — vì có ai đáng thương đâu, ai cũng đang lãnh phần của mình cả. Đó không phải đạo Phật.

V. Từ bi không có nghĩa là ở lại

Đây là chỗ nhiều người mắc kẹt nhất: nếu con đã học đạo, đã biết từ bi, thì lẽ nào con lại xa lánh chính cha mẹ mình?

Xin thưa: có, hoàn toàn có thể.

Thứ nhất, tâm từ trong đạo Phật khởi đi từ chính mình. Bài thực hành rải tâm từ chuẩn mực bắt đầu bằng câu: mong cho tôi được an lành, không oán thù, không khổ não. Rồi mới lan ra người thân, người dưng, và cuối cùng là người mình khó thương. Người ta không thể trao đi thứ mình không có. Một người con đang bị nghiền nát mỗi ngày thì không có gì để rải cho ai cả.

Thứ hai, chính Đức Phật dạy tránh xa người hành xử bất thiện. Kinh Hạnh Phúc (Maṅgala Sutta) — bản kinh liệt kê những điều phúc lành cao nhất trong đời — mở đầu bằng đúng điều này: không gần gũi kẻ ngu, thân cận bậc trí. Đó là phúc lành thứ nhất, đứng trước cả việc phụng dưỡng cha mẹ được nhắc ở phần sau.

Và Ngài không kèm theo ngoại lệ nào cho người ruột thịt.

Thứ ba, có một tiền lệ ngay trong đời Đức Phật. Đề-bà-đạt-đa là em họ, là người trong Tăng đoàn, đã nhiều lần mưu hại Ngài và chia rẽ Tăng chúng. Đức Phật không hận ông. Nhưng Ngài cũng không giao Tăng đoàn cho ông, không giả vờ rằng mọi chuyện vẫn ổn, và công khai tuyên bố tách bạch khỏi những việc ông làm.

Từ bi mà vẫn có ranh giới rõ ràng. Không mâu thuẫn chút nào.

Và cuối cùng, xin phân biệt ba thứ mà tiếng Việt hay gộp làm một:

• Tha thứ là việc diễn ra trong tâm bạn, một mình bạn làm được, và làm vì lợi ích của chính bạn — để đặt xuống khối hận đang đè lên ngực mình.
• Hòa giải cần hai người, cần bên kia thừa nhận và thay đổi. Bạn không thể hòa giải một mình.
• Nối lại tiếp xúc là một quyết định về an toàn, hoàn toàn tách biệt với hai điều trên.

Bạn có thể tha thứ mà không hòa giải. Có thể hòa giải mà vẫn giữ khoảng cách. Và nếu lúc này bạn chưa tha thứ được — thì cũng không sao cả. Không có thời hạn nào, và không ai có quyền ra hạn cho bạn.

Nếu muốn bắt đầu, hãy bắt đầu ở mức tối thiểu mà tâm bạn cho phép: một câu thầm trong lòng, từ xa — mong người ấy bớt khổ. Chỉ vậy. Không cần gọi điện. Không cần về nhà.

VI. Vậy bổn phận thì sao?

Xin trả lời trung thực, không né tránh: đạo Phật không xóa bỏ bổn phận của người con. Chữ hiếu vẫn được đặt rất cao trong giáo lý, và tôi không muốn viết một bài khiến ai đó thấy nhẹ nhõm vì tưởng mình đã được miễn.

Nhưng có một điều rất quan trọng: bổn phận có thể được thực hiện ở khoảng cách an toàn.

Bạn có thể chu cấp mà không tiếp xúc. Gửi tiền hằng tháng. Lo thuốc men qua một người anh, một người cô, một người hàng xóm. Đặt dịch vụ chăm sóc. Chi trả viện phí. Không có bản kinh nào nói rằng bổn phận vật chất chỉ có giá trị khi trao tận tay.

Và bổn phận cao nhất mà Đức Phật nói tới — an lập cha mẹ trong lòng tin, giới hạnh, bố thí và trí tuệ — hoàn toàn có thể thực hiện qua hồi hướng. Bạn làm một việc lành, rồi khởi tâm nguyện cho cha mẹ mình bớt khổ, bớt vô minh, gặp được duyên lành. Việc ấy không đòi hỏi bạn phải bước vào lại căn nhà đã làm bạn đau.

Đây là chỗ giải phóng thật sự, và tôi mong nó đến được với ai đang cần: bạn có thể giữ trọn đạo hiếu mà vẫn giữ mình an toàn.

Cũng cần nói nốt phần khó: có những trường hợp mà ngay cả việc chu cấp cũng không khả thi — khi tiền gửi về bị dùng để làm hại chính bạn hoặc anh em bạn, khi mọi liên hệ đều trở thành đòn bẩy để đe dọa. Trong những hoàn cảnh ấy, giữ khoảng cách hoàn toàn là một lựa chọn chính đáng, và người chọn như vậy không phải chịu phán xét của ai.

VII. Nhìn cha mẹ như một chúng sinh đang khổ

Có một cách nhìn mà đạo Phật đề nghị, và tôi xin nói rõ nó không phải để tha bổng cho ai.

Người làm khổ con mình hầu như bao giờ cũng là người đang khổ trước. Bị vô minh và sân hận chi phối. Nghiện rượu. Mang một chứng bệnh tâm thần không bao giờ được gọi tên và chữa trị. Hoặc — rất thường — chính họ đã bị đánh y hệt như vậy khi còn nhỏ, và không ai dạy họ cách nào khác.

Thấy được điều đó không làm việc họ làm bớt sai đi một chút nào. Nó không có nghĩa là bạn phải quay lại. Nó không phải lời khuyên thông cảm.

Nó chỉ có một công dụng duy nhất, và công dụng ấy dành cho bạn: nó tháo bớt khối hận trong lòng bạn.

Kinh Mũi Tên trong Tương Ưng Bộ nói rằng khi gặp khổ, người ta bị bắn hai mũi tên. Mũi thứ nhất là chính nỗi đau — cái ấy có thật, không tránh được, và không ai được phép bảo bạn rằng nó không đáng kể. Mũi thứ hai là cái ta tự bắn vào mình sau đó: hận, dằn vặt, nghiền ngẫm suốt đêm, tự trách vì sao mình không đáng được thương.

Bạn không rút được mũi tên thứ nhất. Nó đã bắn rồi.

Nhưng mũi tên thứ hai thì có. Và mọi thứ đạo Phật có thể trao cho bạn trong hoàn cảnh này đều nhắm vào mũi tên ấy — không phải để bắt bạn tha thứ, mà để bạn thôi phải mang thêm.

Nếu lúc này bạn chưa làm được, cũng không sao. Có những vết thương cần rất nhiều năm, và cần thêm sự giúp đỡ của người có chuyên môn. Việc ấy không hề mâu thuẫn với việc tu tập.

VIII. Mùa Vu Lan này

Với người đang mang vết thương ấy, xin nói vài điều mà có lẽ chưa ai nói với bạn:

Bạn được phép không đi chùa, nếu bài giảng làm bạn đau. Bạn được phép ngồi ngoài sân thay vì vào chánh điện. Bạn được phép từ chối bông hoa mà người ta đưa, hoặc nhận nó mà không cảm thấy gì — điều đó không có nghĩa là bạn hỏng.

Và nếu bạn không hồi hướng cho cha mẹ được, xin thử điều này: hãy hồi hướng cho một người khác. Cho một đứa trẻ đang bị đánh ở đâu đó trong thành phố này, đêm nay. Cho tất cả những đứa trẻ đã lớn lên như bạn.

Đó là cách rất Phật giáo để nỗi đau của bạn không mục ruỗng bên trong mà biến thành một điều gì đó cho người khác. Và nó vẫn là công đức trọn vẹn.

Với những người xung quanh: xin đừng hỏi “sao Vu Lan mà không về thăm mẹ”. Xin đừng khuyên tha thứ. Bạn không biết chuyện gì đã xảy ra trong ngôi nhà ấy, và một lời khuyên tha thứ đặt sai chỗ có thể đẩy một người trở lại nơi họ vừa thoát ra.

Với quý thầy đang soạn bài giảng Vu Lan: xin dành cho nhóm người này một câu. Chỉ một câu thôi. Đại ý rằng: nếu trong hội chúng hôm nay có ai không có được một người cha, một người mẹ để nhớ với lòng biết ơn, thì Phật pháp cũng dành cho quý vị, và không ai ở đây phán xét quý vị cả.

Một câu như vậy có thể là điều quan trọng nhất mà một người ngồi cuối chánh điện nghe được trong cả năm.

Và nếu bạn đang bị bạo hành ngay lúc này — không phải ký ức cũ, mà đang xảy ra — xin biết rằng có những nơi để gọi. Tổng đài 111 hoạt động 24 giờ tất cả các ngày, miễn phí, tiếp nhận cả các trường hợp trẻ em bị xâm hại lẫn bạo lực gia đình. Bạn cũng có thể nói với một người thầy mà bạn tin, một người thân, hoặc tìm đến chuyên gia tâm lý.

Tìm sự giúp đỡ không phải là bất hiếu. Đó là bảo vệ một chúng sinh đang khổ — và chúng sinh ấy là bạn.

Đạo Phật chưa bao giờ dạy rằng người con phải chịu đau để chứng minh mình có hiếu.

Cái Đức Phật đo là tâm. Mà một cái tâm bị đánh cho vỡ ra thì không đo được gì nữa cả — nó không tu tập được, không bố thí được, không rải tâm từ được. Giữ cho tâm ấy lành lặn, vì vậy, không phải là ích kỷ. Đó là điều kiện đầu tiên để mọi việc thiện khác trở nên khả dĩ.

Nếu đêm nay bạn ngồi cuối chánh điện, giữa một sân chùa đang nghẹn ngào, mà lòng mình thì trống rỗng —

xin biết rằng bạn vẫn đang ở đúng chỗ.

Cửa chùa chưa bao giờ chỉ mở cho những người con may mắn.