Chăm cha mẹ sa sút trí tuệ — khi người sinh ra ta không còn nhận ra ta nữa

Nội dung chính

Căn bệnh này lấy đi mọi thứ theo một trình tự.

Đầu tiên là tên các đồ vật. Cái điều khiển tivi trở thành “cái này”. Cái phích nước trở thành “cái kia”.

Rồi đến ngày tháng. Hôm nay thứ mấy, tháng mấy, năm nào — những thứ tưởng như đóng đinh trong đầu bỗng trôi tuột.

Rồi đến việc đã làm. Ăn cơm rồi lại bảo chưa ăn. Hỏi một câu, mười phút sau hỏi lại y nguyên, với đúng giọng điệu ấy, như lần đầu.

Rồi đến những kỹ năng. Cách cài nút áo. Cách mở khóa cửa. Cách nhấc điện thoại.

Rồi đến đường về nhà.

Rồi đến tính cách — người mẹ hiền lành cả đời bỗng nghi ngờ, gắt gỏng, quả quyết rằng có kẻ vào nhà lấy trộm tiền của bà.

Và cuối cùng, đến tên bạn.

Một hôm bạn bước vào phòng, và mẹ nhìn bạn bằng ánh mắt lịch sự của người nhìn một vị khách. Bà hỏi: “Cô là ai thế?”

Nếu bạn đã từng đứng ở giữa căn phòng ấy, thì có lẽ ba giờ sáng hôm đó bạn đã nằm nghĩ một câu hỏi rất lạ:

Nếu tháo hết những thứ kia ra — trí nhớ, tên gọi, thói quen, tính nết — thì cái còn lại có còn là mẹ mình không?

Đó là một câu hỏi rất đau. Và cũng là một trong những câu hỏi cổ xưa nhất của đạo Phật.

Đức Phật gọi nó bằng một chữ: vô ngã.

I. Ở Việt Nam, gánh nặng này gần như hoàn toàn nằm trong gia đình

Vài con số, chỉ để định vị.

Việt Nam hiện có khoảng 500.000 người trên 60 tuổi mắc sa sút trí tuệ, chiếm khoảng 5% dân số ở độ tuổi này. Đây là nguyên nhân tử vong đứng thứ bảy, và là nguyên nhân hàng đầu gây khuyết tật, phụ thuộc ở người cao tuổi. Bệnh Alzheimer chiếm 60–70% các trường hợp.

Nhưng con số đáng nói nhất là con số này: theo thông tin từ giới chuyên môn, năm 2020 Việt Nam có khoảng 500.000 trường hợp Alzheimer, mà chỉ khoảng 5.000 người được chẩn đoán và điều trị — tương đương 1%. Một thống kê khác năm 2022 cho biết khoảng 75% người bệnh không được chẩn đoán và quản lý kịp thời. Cả nước hiện chỉ có khoảng mười đơn vị trí nhớ và sa sút trí tuệ.

Nghĩa là gì?

Nghĩa là ở Việt Nam, tuyệt đại đa số người mắc bệnh này không có bệnh án, không có phác đồ, không có ai theo dõi. Trong mắt hàng xóm, họ chỉ là “cụ lẫn”. Và toàn bộ việc chăm sóc — nhiều năm, hai mươi tư giờ mỗi ngày — rơi trọn vào một hai người trong gia đình, thường là không được đào tạo một buổi nào, và thường là phụ nữ.

Điều đầu tiên nên làm, nếu cha mẹ bạn có những dấu hiệu ấy, là đưa đi khám chuyên khoa. Không phải để chữa khỏi — hiện chưa có cách chữa khỏi. Mà để biết đó là bệnh gì, giai đoạn nào, có thể làm chậm được không, và để chính bạn biết trước con đường phía trước có những gì.

II. Một nỗi khổ chưa có tên trong tiếng Việt

Có một điều mà người ngoài rất khó hiểu: chăm cha mẹ sa sút trí tuệ là vừa chăm sóc, vừa để tang, cùng một lúc, kéo dài nhiều năm.

Giới nghiên cứu tâm lý gọi đây là mất mát mơ hồ — người vẫn còn đó, thân thể vẫn ấm, vẫn thở, vẫn ngồi trước mặt bạn, nhưng con người mà bạn biết thì đã đi mất từng phần một.

Và cái làm nó khó chịu đựng hơn cả cái chết là: nó không có nghi thức nào cả.

Người thân mất thì có đám tang. Có người đến chia buồn. Có ba ngày, có bốn chín ngày, có giỗ đầu. Cả xã hội biết rằng bạn đang đau và cho phép bạn đau.

Còn ở đây thì không có gì. Không ai đến chia buồn. Không được nghỉ phép. Không ai hỏi bạn có ổn không. Bạn cứ đi làm, cứ về, cứ đút cơm, cứ trả lời cùng một câu hỏi lần thứ bốn mươi trong ngày, và mất mát thì diễn ra âm thầm mỗi tuần một chút, suốt tám năm, mười năm.

Kèm theo đó là một thứ mà hầu như người chăm sóc nào cũng có nhưng không ai dám nói:

Cảm giác tội lỗi.

Tội lỗi vì mệt. Tội lỗi vì có lúc quát lên. Tội lỗi vì thấy nhẹ nhõm khi bước ra khỏi căn phòng ấy. Và cái tội lỗi nặng nhất, cái mà người ta giấu kỹ nhất: đôi khi, trong một khoảnh khắc, bạn mong tất cả kết thúc.

Xin nói rõ một điều: những ý nghĩ ấy không biến bạn thành người con tệ bạc. Chúng là phản ứng bình thường của một hệ thần kinh đã kiệt sức sau nhiều năm không được nghỉ. Gần như ai ở trong hoàn cảnh ấy cũng từng có chúng. Việc bạn vẫn ở lại, vẫn quay lại phòng ấy sáng hôm sau — đó mới là câu trả lời về con người bạn.

III. Vô ngã: không phải một lời an ủi lạnh lùng

Bây giờ xin trở lại câu hỏi lúc ba giờ sáng.

Đạo Phật phân tích một con người thành năm uẩn: sắc (thân xác), thọ (cảm giác), tưởng (nhận biết, ký ức), hành (các tạo tác của tâm — thói quen, ý chí, tính nết), thức (sự biết).

Sa sút trí tuệ, nhìn từ góc này, là một tiến trình tháo dỡ từng lớp một. Tưởng rơi trước — ký ức, khả năng nhận ra mặt người. Rồi hành biến dạng — tính nết đổi, thói quen mất. Rồi đến những lớp sâu hơn.

Trong Tương Ưng Bộ có một bài kệ nổi tiếng của tỳ-kheo-ni Vajirā. Bà nói: khi các bộ phận được ráp lại với nhau, người ta gọi đó là “cỗ xe” — nhưng ngoài các bộ phận ấy ra, không có một “cỗ xe” nào tồn tại riêng. Cũng vậy, khi năm uẩn có mặt, ta gọi đó là “một chúng sinh”.

Không có một cái lõi cố định nào nằm phía sau, bất biến, đợi được tìm ra.

Nhưng — và đây là chỗ tôi mong bạn đọc kỹ — vô ngã không có nghĩa là “chẳng có ai cả, nên đừng buồn”.

Đọc như vậy là hiểu sai, và là một cách hiểu tàn nhẫn. Đức Phật không dạy vô ngã để người ta thôi thương nhau.

Vô ngã có nghĩa khác: cái mà bạn đang tiếc — “mẹ ngày xưa” — vốn chưa bao giờ là một vật cố định để có thể giữ được.

Người mẹ năm bạn năm tuổi, người mẹ năm bạn hai mươi, người mẹ năm bạn bốn mươi — ba người ấy đã khác nhau rất nhiều rồi. Bà đã thay đổi suốt đời, và bạn cũng vậy. Vô thường vẫn luôn đang diễn ra, chỉ có điều nó đi chậm đến mức ta không thấy.

Căn bệnh này không tạo ra vô thường. Nó chỉ tua nhanh vô thường lên tốc độ mà mắt thường nhìn thấy được.

Từ đó có một quan sát rất thực tế, và tôi nghĩ nó có thể giúp được:

Nỗi khổ của người chăm sóc thường gồm hai phần, và hai phần ấy khác nhau.

Phần thứ nhất là mất mát thật. Bà không còn nhận ra bạn. Không gì gỡ được phần này, và cũng không ai được phép bảo bạn rằng nó không đáng kể.

Phần thứ hai đến từ việc so sánh liên tục: mỗi lần nhìn người đang ngồi trước mặt, tâm bạn lại lôi ra một hình ảnh cũ và đặt cạnh, rồi thấy thiếu, rồi đau. Trong một ngày, việc ấy diễn ra vài chục lần.

Phần thứ hai này chính là chấp thủ — bám vào một hình ảnh trong đầu và đòi thực tại phải khớp với nó. Và phần này thì có thể nhẹ đi. Không nhanh, không dễ, nhưng có thể.

Người ngồi trước mặt bạn không phải một phiên bản hỏng của mẹ bạn. Bà là mẹ bạn, ở hình dạng hôm nay của bà.

IV. Cái gì còn lại — chỗ khoa học gặp giáo lý

Đây là phần tôi mong bạn nhớ nhất trong cả bài.

Năm 2010, một nhóm nghiên cứu tại Đại học Iowa làm một thí nghiệm với năm bệnh nhân mất trí nhớ nặng do tổn thương hồi hải mã hai bên — những người không còn khả năng ghi nhớ sự kiện mới. Họ được xem các đoạn phim gây buồn hoặc gây vui.

Chỉ năm đến mười phút sau, khi được hỏi, các bệnh nhân hầu như không nhớ gì về những gì vừa xem. Có người không nhớ nổi một chi tiết nào.

Nhưng cảm xúc thì vẫn còn.

Nỗi buồn kéo dài hai mươi đến ba mươi phút sau khi ký ức về nguyên nhân đã biến mất hoàn toàn. Ở hai bệnh nhân, nỗi buồn thậm chí không hề giảm đi. Một bệnh nhân khóc suốt mấy phút vì các đoạn phim, sau đó không nhớ nổi một chi tiết nào, mà nỗi buồn thì còn lại hơn nửa tiếng.

Nhóm nghiên cứu sau đó lặp lại thí nghiệm này trên bệnh nhân Alzheimer, và thu được kết quả tương tự. Họ mô tả hiện tượng ấy bằng một cụm từ vừa chính xác vừa đau lòng: “cảm thấy mà không nhớ vì sao.”

Và tác giả chính của nghiên cứu đã rút ra một kết luận nói thẳng với những người con:

Một cuộc thăm hỏi hay một cú điện thoại của người thân có thể để lại ảnh hưởng tích cực kéo dài lên tâm trạng người bệnh — ngay cả khi người bệnh quên ngay cuộc thăm ấy.

Xin đọc lại câu trên một lần nữa.

Buổi chiều bạn ngồi với mẹ không hề vô ích. Việc mẹ quên rằng bạn vừa đến không có nghĩa là việc bạn đến không để lại gì. Nó để lại một thứ: một buổi chiều dễ chịu hơn, một tối bớt bồn chồn hơn, một cơ thể bớt căng thẳng hơn. Mẹ sẽ không biết vì sao. Nhưng nó có thật.

Bạn không tưới nước cho một cái bình thủng. Bạn tưới cho một cái rễ mà bạn không nhìn thấy.

Và còn một thứ nữa nằm sâu hơn cả cảm xúc.

Những gì được lặp đi lặp lại suốt một đời người thường trú ở một tầng khác trong não — tầng của thói quen, của động tác, của thứ đã thành phản xạ. Đó là lý do vì sao nhiều cụ đã quên hết tên con cháu mà vẫn hát trọn một bài hát của thời con gái. Vì sao có cụ không tự mặc nổi áo mà tay vẫn biết đường gói bánh.

Với người Phật tử Việt Nam, điều này có một ý nghĩa rất đẹp.

Câu “Nam mô A Di Đà Phật” mà một cụ bà đã niệm mỗi tối suốt năm mươi năm không nằm cùng chỗ với tên đứa cháu nội. Nó nằm sâu hơn. Rất nhiều gia đình kể lại rằng bà cụ không còn nhớ mình có mấy con, nhưng khi nghe tiếng chuông thì tay tự chắp lại; khi có người bắt đầu tụng, bà tụng theo, trôi chảy, không vấp.

Đây chính là câu trả lời cho một câu hỏi rất khó.

Đức Phật dạy rằng cách báo hiếu cao nhất là giúp cha mẹ an trú trong lòng tin, giới hạnh, bố thí và trí tuệ. Nhưng làm sao “an trú” được cho một người không còn hiểu lời bạn nói?

Câu trả lời là: bạn thôi giảng, và bắt đầu ở cùng.

Bạn không giảng pháp cho mẹ nữa. Bạn tụng bên cạnh mẹ. Bạn thắp một nén hương để căn phòng có mùi quen thuộc của bốn mươi năm. Bạn mở đúng cuốn băng tụng kinh mà mẹ vẫn nghe. Bạn ngồi xuống, cầm tay bà, và niệm chậm rãi.

Bà không hiểu bạn đang làm gì. Nhưng có một tầng nào đó trong bà thì hiểu.

V. Chỉ gặp được mẹ ở khoảnh khắc này

Người sa sút trí tuệ sống gần như hoàn toàn trong hiện tại — không phải vì họ tu tập được điều đó, mà vì quá khứ và tương lai đã bị bệnh lấy đi.

Xin đừng lãng mạn hóa điều này. Đây là một căn bệnh. Nó gây sợ hãi thật, hoang tưởng thật, đau khổ thật cho chính người bệnh — một cụ bà tin chắc có kẻ trộm vào nhà lấy tiền của mình thì đang sống trong một nỗi bất an có thật, không hề “an nhiên”.

Nhưng có một hệ quả thực hành đúng và hữu ích:

Bạn không còn gặp được mẹ ở quá khứ nữa. Chỗ duy nhất còn gặp được là khoảnh khắc này.

Người chăm sóc nào cũng bị kéo về hai phía. Về quá khứ, bằng nỗi tiếc: ngày xưa mẹ không thế này. Về tương lai, bằng nỗi lo: rồi sáu tháng nữa sẽ ra sao, tiền đâu, ai chăm.

Cả hai đều có thật và không thể xóa. Nhưng khi cả hai chiếm hết tâm trí, thì cái bị bỏ lỡ chính là mười lăm phút hiện tại — mười lăm phút mà mẹ bạn đang thật sự ngồi đó, đang thật sự nắm tay bạn.

Chánh niệm, ở đây, không phải một kỹ thuật thiền cao siêu. Nó là điều kiện tối thiểu để buổi thăm ấy có nghĩa với cả hai người.

VI. Ba việc rất cụ thể

Một — đừng đính chính.

Đây là bài học lớn nhất của ngành chăm sóc sa sút trí tuệ, và nó đi ngược bản năng.

Khi mẹ hỏi “bố con đâu rồi?” mà bố đã mất mười năm — nếu bạn nói sự thật, bà sẽ chịu tang một lần nữa. Rồi bà sẽ quên. Rồi bà lại hỏi. Rồi bà lại chịu tang. Có người con đã vô tình bắt mẹ mình để tang chồng vài chục lần trong một năm.

Thay vì đính chính, hãy đi vào cảm xúc phía sau câu hỏi: “Mẹ đang nhớ bố à? Mẹ kể con nghe hồi ấy bố thế nào đi.”

Và đây là chỗ tôi biết nhiều Phật tử băn khoăn: như vậy có phải vọng ngữ không?

Trong kinh Vô Úy Vương Tử (Trung Bộ), Đức Phật nói rất rõ về nguyên tắc phát ngôn của Ngài. Ngài xét ba điều: lời ấy có đúng sự thật không, có đem lại lợi ích không, và có đúng thời không. Có những lời đúng sự thật nhưng không mang lại lợi ích và người nghe không kham nổi — những lời ấy, Như Lai không nói.

Nói với một người bệnh sa sút trí tuệ rằng chồng bà đã chết, để rồi bà đau đớn rồi quên ngay và không rút ra được bất cứ điều gì — đó là một lời đúng sự thật nhưng không có lợi ích và không đúng thời.

Không đính chính không phải là nói dối mẹ. Đó là chọn không gây một vết thương vô ích.

Hai — nói bằng thân, không chỉ bằng lời.

Khi ngôn ngữ hỏng dần, các kênh khác vẫn còn: nắm tay, xoa lưng, chải tóc, cắt móng tay, ngồi sát bên. Xúc chạm là kênh trụ lại lâu nhất. Một bàn tay ấm nói được điều mà cả một câu giải thích không nói nổi.

Ba — dùng những gì đã in sâu.

Bài hát của thời trẻ. Kinh tụng. Mùi thức ăn quen. Và một mẹo mà giới chăm sóc hay dùng: khi xem ảnh cùng cha mẹ, hãy lấy ảnh thời trẻ, đừng lấy ảnh mới chụp năm ngoái — vì ký ức xa thường trụ lại lâu hơn ký ức gần.

VII. Còn bạn thì sao?

Kinh Mũi Tên nói rằng khi gặp khổ, người ta bị bắn hai mũi tên: một là chính nỗi đau, hai là những gì ta tự chồng thêm lên nó.

Mũi tên thứ nhất ở đây là căn bệnh. Bạn không rút được.

Mũi tên thứ hai là cái bạn tự bắn mỗi đêm: lẽ ra mình phải kiên nhẫn hơn; lẽ ra mình không được quát; mình là đứa con tệ. Mũi tên ấy không giúp mẹ bạn được gì cả. Nó chỉ làm bạn cạn kiệt nhanh hơn, và người chịu hậu quả cuối cùng vẫn là mẹ bạn.

Xin nói thẳng ba điều:

Không ai chăm được hai mươi tư giờ mỗi ngày trong nhiều năm mà không gãy. Đây không phải vấn đề ý chí hay lòng hiếu. Đây là giới hạn sinh học.

Thuê người, chia phiên với anh chị em, gửi trung tâm chăm sóc ban ngày — không phải bất hiếu. Điều cha mẹ bạn cần là được chăm sóc tốt, không phải được chăm sóc bởi một người kiệt sức.

Và nếu bạn thấy mình mất ngủ kéo dài, không còn thấy gì đáng vui, hoặc thấy mình đang chìm dần — hãy đi khám. Trầm cảm ở người chăm sóc là chuyện rất thường gặp và chữa được. Việc ấy không mâu thuẫn gì với tu tập; nó là điều kiện để bạn còn đi tiếp được.

Tâm từ trong đạo Phật bắt đầu bằng câu: mong cho tôi được an lành. Không phải vì mình quan trọng nhất, mà vì một cái bình cạn thì không rót được cho ai.