Bốn chỗ đứng và một khoảng lặng: nhìn về Lý Nhã Kỳ và Mai Phương Thúy sau phiên livestream 2,1 triệu người xem

Tối 5 tháng 8, hai cái tên leo lên đầu bảng tìm kiếm của người Việt trong vòng vài giờ. Không phải vì họ vừa làm điều gì. Vì họ vừa bị nhắc tới.

Từ đó tới nay, một người đã đăng một bài viết dài trên trang cá nhân, không nêu đích danh ai, bày tỏ sự bức xúc và khẳng định mình vẫn đang sống bình yên. Người kia để lại một bình luận ngắn bên dưới, rồi đăng một tấm ảnh đi chơi tennis. Ngoài ra, cả hai giữ im lặng.

Câu hỏi mà hàng triệu người đang hỏi nhau là: rốt cuộc thì có hay không?

Bài viết này sẽ không trả lời câu hỏi đó. Không phải vì né tránh, mà vì tôi cho rằng đó là câu hỏi đặt sai — và phần lớn nỗi bất an của chúng ta trong những ngày này đến từ việc cứ khăng khăng đòi một câu trả lời cho một câu hỏi vốn không có cách nào trả lời được từ vị trí của mình.

Thay vào đó, tôi muốn thử một việc khác: lần lượt đứng vào bốn chỗ khác nhau trong câu chuyện này, và xem từ mỗi chỗ ấy thì cảnh vật hiện ra thế nào. Đây là một bài tập cũ, cũ hơn cả các mạng xã hội — trong nhà Phật, nó có tên là quán chiếu, và điều kỳ lạ là nó thường không cho ta kết luận, mà cho ta một thứ hữu ích hơn: sự yên.

Chỗ thứ nhất: đứng vào chỗ của họ

Hãy thử hình dung một buổi sáng thức dậy và thấy tên mình đứng đầu bảng tìm kiếm, gắn với một điều mà mình biết chắc là mình không thể chứng minh được là không có.

Đây là chỗ đau nhất, và nó là một cái đau có cấu trúc rất đặc biệt.

Nếu ai đó cáo buộc bạn trốn thuế, bạn có thể đưa sổ sách. Nếu ai đó nói bạn nợ tiền, bạn có thể đưa giấy tờ. Nhưng nếu điều bị nói tới thuộc về đời tư — về những gì diễn ra sau cánh cửa đóng, giữa những người trưởng thành — thì không có sổ sách nào cả. Logic không cho phép ai chứng minh một điều đã không xảy ra. Bạn có thể đưa ra mọi thứ trên đời và vẫn không đưa ra được thứ mà đám đông đang đòi.

Từ đó sinh ra một cái bẫy hoàn hảo: im lặng thì bị đọc là thừa nhận, lên tiếng thì kéo dài vòng đời của tin đồn thêm một tuần. Không có nước đi đúng. Hai người phụ nữ ấy đang chọn cách ít tệ hơn, chứ không phải cách đúng.

Và có một điều nữa mà ít người nghĩ tới. Trong cấu trúc của những cáo buộc kiểu này — cáo buộc mà mũi nhọn thật sự nhắm về phía những nhân vật quyền lực được ám chỉ ở phía sau — người phụ nữ được nêu tên thường chỉ là phương tiện chuyên chở. Những người ở phía sau không mất gì, không cần phản hồi, không xuất hiện trong bất kỳ hồ sơ nào. Người phụ nữ thì mất ngay, mất trọn, và mất theo cách không sửa được, vì kết quả tìm kiếm không có nút xóa.

Đây là một mô thức cũ bằng chính lịch sử loài người: dùng thân thể phụ nữ làm vũ khí trong những cuộc tranh giành giữa đàn ông. Điều mới chỉ là tốc độ.

Nếu bạn thấy trong lòng dấy lên một chút gì đó khi nghĩ tới điều này — dù bạn chưa từng có cảm tình với hai người ấy, dù bạn vẫn nghi ngờ — thì cái dấy lên đó chính là tâm bi. Nó không đòi hỏi bạn phải tin ai. Nó chỉ đòi hỏi bạn thừa nhận rằng ở đầu kia của màn hình có một con người đang chịu một cái đau rất thật, bất kể sự thật là gì.

Chỗ thứ hai: đứng vào chỗ người tin

Bây giờ hãy làm một việc khó hơn: đứng vào chỗ của những người tin bà Hằng, và đừng vội cho rằng họ ngây thơ.

Họ có lý do, và lý do ấy không tệ như ta tưởng.

Cuối tháng 5, bà Hằng bắt đầu đặt nghi vấn về tính minh bạch trong kiểm định kim cương tại một số cơ sở ở Thành phố Hồ Chí Minh. Đến ngày 20 tháng 6, cơ quan điều tra triệt phá một đường dây buôn lậu kim cương xuyên quốc gia; 22 người bị khởi tố, trong đó có nguyên tổng giám đốc một công ty giám định đá quý thuộc thương hiệu lớn. Một phần điều bà nói — ở dạng nghi vấn, không kèm hồ sơ — về sau trùng với một vụ án có thật.

Đối với một người bình thường, đó là bằng chứng có sức nặng hơn mọi lời khuyên “hãy thận trọng với tin chưa kiểm chứng”. Suy luận trong đầu họ rất giản dị: lần trước bà ấy nói đúng.

Đây là một ngụy biện, nhưng là một ngụy biện tử tế — nó xuất phát từ kinh nghiệm chứ không từ ác ý. Và nó chỉ hỏng ở một chỗ mà người ngoài cuộc dễ thấy hơn người trong cuộc: hai loại cáo buộc ấy không cùng hạng. Một nghi vấn về giấy kiểm định là thứ có thể lần theo hồ sơ, và chính vì có thể lần theo nên nó mới được xác nhận. Một câu chuyện về đời tư thì không có hồ sơ nào để lần. Nó không được xác nhận, và cũng sẽ không bao giờ bị bác bỏ — nên nó không bao giờ chết.

Nói cách khác: sự tín nhiệm kiếm được ở loại thứ nhất đang được tiêu ở loại thứ hai, nơi mà không ai kiểm được gì. Đó là một phép chuyển đổi mà nếu diễn ra trong lĩnh vực tiền bạc thì ta gọi là chiếm dụng.

Kinh Kālāma có một danh sách những nền tảng mà Đức Phật khuyên không nên vội dựa vào để kết luận. Trong đó có anussava — điều nghe được, điều truyền lại. Ngài không nói rằng những điều nghe được đều sai. Ngài nói chúng không phải là chỗ đứng đủ vững để đặt một kết luận lên. Người tin bà Hằng đang đứng trên một chỗ như thế, và họ đứng ở đó với thiện chí.

Vậy nên: nếu bạn không tin bà Hằng, xin đừng khinh những người tin. Họ chỉ đang làm điều mà tất cả chúng ta đều làm — rút ra kết luận từ kinh nghiệm gần nhất — và tình cờ kinh nghiệm gần nhất của họ đã đánh lừa họ.

Chỗ thứ ba: đứng vào chỗ người “chỉ xem thôi”

Đây là chỗ của phần lớn chúng ta, và cũng là chỗ khó nhìn thẳng nhất, vì nó tự trình bày như một chỗ trung lập.

Tôi có tin đâu. Tôi chỉ xem cho biết.

Nghe thì vô hại. Nhưng có một điều mà tâm lý học hiện đại và Phật pháp đồng ý với nhau một cách đáng chú ý: thứ đi qua tâm sẽ để lại vết, bất kể ta có gật đầu với nó hay không. Nhà Phật gọi tiến trình dệt thêm ấy là papañca — hý luận: từ một mảnh tri giác ban đầu, tâm thêu thêm một lớp, rồi lấy chính lớp thêu ấy làm nền để thêu tiếp, cho tới khi sản phẩm cuối không còn liên hệ gì với dữ kiện gốc.

Bạn xem cho biết. Rồi ba tháng sau, khi thấy ảnh một trong hai người ấy trên báo, có một cái gì đó trong bạn khẽ nhíu lại. Bạn không nhớ vì sao. Bạn không hề kết luận điều gì. Nhưng cái nhíu ấy đã ở đó, và nó sẽ ở lại rất lâu sau khi mọi chi tiết đã trôi mất.

Đó chính là cách tin đồn không kiểm chứng được làm việc: nó không cần bạn tin. Nó chỉ cần bạn nghe.

Và còn một lớp nữa, dành cho những người phản đối. Bình luận phẫn nộ vẫn là tương tác. Chia sẻ kèm lời lên án vẫn là chia sẻ. Thuật toán không phân biệt được khen với chê — nó chỉ đếm. Một bài viết đầy chính nghĩa lên án phiên live, đăng kèm đường dẫn, có thể mang lại nhiều người xem hơn một lời cổ vũ. Ở đây, thái độ đạo đức đúng đắn vẫn có thể tạo ra hệ quả không mong muốn, nếu nó thiếu hiểu biết về cơ chế.

Sự vắng mặt hoàn toàn là hình thức phản đối duy nhất mà hệ thống này hiểu được.

Chỗ thứ tư: đứng vào chỗ người có trách nhiệm công

Chỗ này khó nhất, và đáng được nhìn với nhiều thiện chí hơn mức mà mạng xã hội thường dành cho nó.

Người có trách nhiệm quản lý đang đứng giữa hai bờ vực, và cả hai đều thật.

Bờ thứ nhất là không làm gì. Khi một cáo buộc không kiểm chứng được nhắm vào cá nhân, lan tới hai triệu người trong một buổi tối, và người bị nhắm không có bất kỳ con đường thực tế nào để tự bảo vệ — thì việc thiếu vắng một cơ chế bảo vệ danh dự khả dụng, nhanh và ít tốn kém chính là một khoảng trống thật. Khung pháp lý có tồn tại: Nghị định 147, Nghị định 174, các quy định về bồi thường danh dự trong luật dân sự, và cả chế tài hình sự về vu khống. Nhưng khoảng cách giữa “có quy định” và “một người bình thường thực sự dùng được nó trong vòng bảy ngày” là rất xa.

Bờ thứ hai là làm quá tay. Mọi biện pháp mạnh nhắm vào phát ngôn đều có xu hướng lan rộng ra ngoài mục tiêu ban đầu. Và ở đây có một nghịch lý mà người quản lý nào cũng nên biết: những chủ đề càng bị siết chặt thì càng đắt giá trên thị trường tin đồn, và người duy nhất còn cung cấp được chúng lại là người ở ngoài tầm với — tức là người ít có động cơ chính xác nhất. Siết chặt hơn không làm giảm tin đồn; nó chỉ chuyển độc quyền cung cấp cho những nguồn tệ hơn.

Đã có một dấu hiệu cho thấy trọng tâm đang dịch về phía người chia sẻ lại: các luật sư trong nước đang cảnh báo rằng việc cắt ghép, đăng lại kèm bình luận khẳng định có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý cho chính người đăng. Điều này hợp lý về mặt kỹ thuật. Nhưng nếu tầng bị xử lý là hàng nghìn người dùng bình thường, trong khi nguồn phát ở ngoài tầm cưỡng chế, thì hiệu ứng thực tế là phạt người yếu và không chạm được người mạnh.

Chỗ khả dĩ nhất, tôi nghĩ, không nằm ở phía chế tài mà ở phía rút ngắn thời gian: một cơ chế để người bị nêu tên có được một phản hồi chính thức, nhanh, công khai và ít tốn kém. Trong thị trường tin đồn, tốc độ quan trọng hơn hình phạt. Một đính chính đến sau ba tháng không sửa được gì; nó chỉ khuấy lại.

Khoảng lặng

Bốn chỗ đứng, bốn cảnh vật khác nhau, và không chỗ nào cho ta biết rốt cuộc chuyện gì đã xảy ra.

Đó không phải là thất bại của bài viết. Đó là câu trả lời.

Trong Phật pháp có một trạng thái tâm tên là xả — upekkhā. Nó thường bị hiểu nhầm thành thờ ơ, nhưng thực ra nó là điều ngược lại: xả là khả năng đứng trước một điều mà mình không nắm được, và không cần nắm nó. Không phải “tôi không quan tâm”, mà là “tôi quan tâm, và tôi thấy rõ rằng mình không ở vị trí để biết”.

Với hai người phụ nữ ấy, tôi nghĩ chỗ đứng lành mạnh gồm ba lời hẹn nhỏ với chính mình.

Thứ nhất, không kết luận — theo cả hai chiều. Không kết tội, nhưng cũng không tuyên bố vô can. Tôi không có dữ liệu cho cả hai. Sự đình chỉ phán xét trung thực hơn sự bênh vực vội vàng, và nó cũng vững hơn: nó không sụp đổ nếu ngày mai có thêm thông tin.

Thứ hai, phân biệt hai câu hỏi khác hẳn nhau. Chuyện đó có xảy ra không? và nếu có thì đó có phải việc của hai triệu người không? Câu thứ nhất tôi không trả lời được. Câu thứ hai thì tôi trả lời được, và câu trả lời là không. Đời tư của những người trưởng thành, kể cả khi nó không đẹp, không phải là hàng hóa để hai triệu người tiêu thụ trong một buổi tối kèm nút donate. Nhận ra điều này gỡ bỏ phần lớn sức nặng của câu hỏi thứ nhất.

Thứ ba, một phút tâm từ. Không cần nghi lễ gì. Chỉ cần, khi thấy tên họ hiện lên lần tới, dừng một nhịp và khởi một ý: mong người ấy được yên. Không kèm điều kiện, không kèm phán xét ngầm. Đây là thao tác cụ thể nhất để cắt chuỗi hý luận, vì nó biến một đối tượng của sự tò mò trở lại thành một con người.

Có một câu chuyện quen thuộc trong kinh: một người trúng tên độc, và trước khi cho rút mũi tên ra, anh ta đòi biết ai bắn, thuộc dòng dõi nào, cung làm bằng gỗ gì, dây làm bằng gân con vật nào. Đức Phật nói: người ấy sẽ chết trước khi biết được những điều đó.

Trong những ngày này, rất nhiều người trong chúng ta đang đứng đó, giữ mũi tên trong người, kiên quyết đòi biết cho bằng được ai bắn và bắn bằng gì.

Có lẽ việc cần làm giản dị hơn nhiều. Rút mũi tên ra. Tắt màn hình. Và để hai người phụ nữ ấy được yên với phần đời mà chúng ta vốn chưa bao giờ có quyền bước vào.