Cách nào ngăn 'ảo tưởng sức mạnh' trên mạng, tìm về những giá trị tích cực?

Vì sao livestream ‘rác’ thu hút nhiều người?

Việc Khánh Sky và Hồ Văn Khoa trở nên nổi tiếng, là một trong những hiện tượng mạng thời gian gần đây không phải câu chuyện cá biệt. Từ Khá Bảnh, Huấn Hoa Hồng, Phú Lê đến vụ Hồ Văn Khoa, Khánh Sky… những cái tên có thể thay đổi nhưng công thức trở nên nổi tiếng gần như không đổi: Đó là sự ồn ào, phát ngôn gây sốc, thách thức nhau để thu hút sự chú ý.

Bên cạnh những phát ngôn, hành động gây sốc của các “giang hồ mạng”, còn một phương thức khác để nhanh chóng trở thành tâm điểm chú ý, đó là livestream bóc phốt, chửi bới… người khác. Dù nhiều trường hợp đã phải trả giá trước pháp luật, hiện tượng này vẫn liên tục tái diễn bởi một “thuật toán”: Càng gây sốc, càng dễ nổi tiếng trên mạng xã hội.

Là người trẻ thường xuyên sử dụng mạng xã hội, bạn Lưu Quỳnh Chi (18 tuổi, Hà Nội) cho rằng sức hút của những livestream nhiều tranh cãi chủ yếu đến từ hiệu ứng đám đông, tâm lý tò mò và cách thuật toán liên tục gợi ý các nội dung đang gây chú ý.

“Thấy nhiều người vào xem mình cũng sẽ vào xem theo. Nhiều người cũng coi drama là một cách giải trí sau những giờ học tập, làm việc căng thẳng”, Quỳnh Chi chia sẻ.

Tuy nhiên, nữ sinh cho biết bản thân chỉ theo dõi khi nội dung có thông tin mới hoặc liên quan đến vấn đề mình quan tâm. “Nếu livestream bắt đầu lan man hoặc xuất hiện những hành vi xúc phạm danh dự người khác thì em sẽ thoát ra”, Quỳnh Chi chia sẻ.

Theo Quỳnh Chi, người dùng không nên tin hoàn toàn những thông tin trên livestream vì nhiều nội dung chưa được kiểm chứng. Để không bị mạng xã hội “thao túng”, Chi cho rằng người trẻ cần biết kiểm soát cảm xúc, đừng để sự tò mò hay phấn khích dẫn đến những lượt thích, bình luận, chia sẻ bốc đồng, đồng thời chủ động chọn lọc nội dung, phân biệt đâu là thông tin hữu ích và đâu là nội dung độc hại.

Dù không thường xuyên theo dõi livestream, Bảo Khánh (23 tuổi, sinh viên Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam) cũng cho rằng, những buổi phát trực tiếp nhiều tranh cãi thu hút đông người xem chủ yếu vì đánh trúng tâm lý tò mò. Nam sinh khẳng định, dù bản thân chưa từng bấm xem các livestream drama, nhưng mỗi lượt xem, thích hay chia sẻ đều có thể vô tình khiến những nội dung này được thuật toán lan tỏa mạnh hơn.

Khi bắt gặp những thông tin hoặc livestream chưa được kiểm chứng, Bảo Khánh lựa chọn lướt qua, không dành thêm sự chú ý, đồng thời cho rằng, để xây dựng đề kháng số, người trẻ cần chủ động tiếp cận các nguồn thông tin chính thống.

Lời tung hô và sự ảo tưởng sức mạnh

Liên quan đến các hiện tượng mạng gần đây, TS. Nguyễn Tuấn Anh – giảng viên Trường Đại học Công Đoàn cho rằng với một số người, livestream không còn đơn thuần là công cụ giao tiếp mà đã trở thành “sàn đấu” để phô diễn bản lĩnh.

“Những lời thách thức, gây hấn vì thế không chỉ nhằm vào đối phương, mà còn là một màn trình diễn trước công chúng. Khoảng cách qua màn hình làm giảm cảm giác về hậu quả và khiến con người dễ nói, dễ làm những điều mà trong một cuộc gặp trực tiếp họ có thể sẽ cân nhắc kỹ hơn”, TS. Nguyễn Tuấn Anh nhận định.

TS. Đặng Vũ Cảnh Linh – Phó Viện trưởng Viện Đào tạo, Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, cho rằng nhu cầu khẳng định bản thân của người trẻ là hoàn toàn chính đáng. Vấn đề chỉ xuất hiện khi một số người lựa chọn cách gây sốc, chửi bới, xúc phạm người khác để đổi lấy lượt xem và sự nổi tiếng.

Theo ông, khi đang livestream và liên tục được cổ vũ, khích bác, nhiều người rất dễ rơi vào trạng thái mất kiểm soát.

“Không gian mạng tạo ra cảm giác mình đang có sức mạnh, đang được đám đông ủng hộ và phải tiếp tục nói mạnh hơn, hành động quyết liệt hơn để chứng minh bản lĩnh”, TS. Đặng Vũ Cảnh Linh nêu.

Hai chuyên gia đều cho rằng điều nguy hiểm nhất không nằm ở một cá nhân, mà nằm ở cơ chế thưởng của mạng xã hội. Theo đó, giới trẻ luôn quan sát xem hành vi nào được xã hội tưởng thưởng, hưởng ứng. Nếu sự hung hăng mang lại danh tiếng, tiền bạc, lượt xem và sự tung hô, nhiều người rất dễ coi đó là con đường ngắn để thành công.

TS. Đặng Vũ Cảnh Linh nhận định chỉ vài nghìn lượt thích, hàng chục nghìn lượt xem cùng những lời bình luận tâng bốc cũng có thể tạo cho một người cảm giác mình đang nắm giữ quyền lực. Theo ông, đây chính là “chất xúc tác” khiến “ảo tưởng sức mạnh” lan rộng từ cá nhân thành hiện tượng xã hội.

Tăng sức ‘đề kháng số’ cho người trẻ

Theo các chuyên gia, để các hiện tượng mạng không còn sức ảnh hưởng, chỉ xử lý người vi phạm là chưa đủ. TS. Đặng Vũ Cảnh Linh cho rằng quan trọng là xã hội không tiếp tục biến các hành vi lệch chuẩn thành nội dung giải trí.

“Khi những hình tượng sai lệch không còn được tưởng thưởng bằng lượt xem, sự nổi tiếng và lợi ích, chúng ta mới có thể hạn chế ảnh hưởng xấu đến thanh thiếu niên và phòng ngừa những vụ việc đáng tiếc có thể xảy ra”, TS. Đặng Vũ Cảnh Linh nêu.

Những người trẻ cần hướng sự ngưỡng mộ đến những tấm gương thành công bằng học tập, lao động, sáng tạo và cống hiến thay vì những tung hô phù phiếm trên mạng xã hội, bởi một thần tượng thực sự phải truyền cảm hứng về lòng tử tế, trách nhiệm và những giá trị tích cực.

Điện thoại và mạng xã hội dần trở thành “vật bất ly thân” của phần đông người trẻ.

TS. Nguyễn Tuấn Anh cho rằng điều quan trọng là xây dựng khả năng nhận diện và phản biện trước những nội dung lệch chuẩn. Người trẻ cần hiểu rằng mỗi lượt xem, bình luận, chia sẻ đều đang góp phần “thưởng” cho thuật toán và tiếp sức để những nội dung độc hại tiếp tục lan rộng.

Thay vì tò mò ở lại đến phút cuối, mỗi người cần tập thói quen dừng xem, không chia sẻ và không tương tác với những livestream kích động, xúc phạm hay cổ súy bạo lực. Đó cũng là một cách tự bảo vệ mình trước những ảnh hưởng tiêu cực từ môi trường số.

Bên cạnh vai trò của gia đình và nhà trường trong giáo dục kỹ năng số, xã hội cũng cần ngừng “thưởng” cho những biểu tượng lệch chuẩn bằng lượt xem và sự nổi tiếng. Quan trọng hơn là tự tạo sức đề kháng số cho bản thân, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên – nhóm dễ bị cuốn theo các trào lưu câu view, câu tương tác.

Theo TS. Lê Thị Quỳnh Nga, giảng viên trường Đại học Giáo dục , Đại học Quốc gia Hà Nội, cùng với chế tài và sự vào cuộc của các nền tảng, điều quan trọng hơn là phải xây dựng “sức đề kháng số” cho trẻ em và thanh thiếu niên bởi mạng xã hội có tác động mạnh đến nhận thức, cảm xúc và hành vi người dùng, đặc biệt là người dùng dưới 16 tuổi.

Theo đó, đề xuất yêu cầu trẻ dưới 16 tuổi sử dụng tài khoản do cha mẹ hoặc người giám hộ đăng ký, đồng thời hạn chế việc đăng tải, bình luận, chia sẻ trên mạng xã hội là bước đi cần thiết nhằm tăng cường bảo vệ trẻ em.

“Nếu chỉ dựng rào cản kỹ thuật hay quy định hành chính, trẻ vẫn có thể tìm cách lách luật. Điều quan trọng là giúp các em hiểu vì sao mình cần được bảo vệ và trang bị năng lực tự bảo vệ bản thân trên không gian mạng”, TS. Quỳnh Nga nhấn mạnh.

TS. Lê Thị Quỳnh Nga cho rằng bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không nên chỉ dừng ở việc hạn chế hay cấm sử dụng mạng xã hội, mà cần xây dựng một hệ sinh thái số an toàn.

Theo đó, Nhà nước cần hoàn thiện khung pháp lý, yêu cầu các nền tảng tăng trách nhiệm bảo vệ trẻ em, các nền tảng phải xác thực độ tuổi, ưu tiên quyền riêng tư và chủ động kiểm soát nội dung độc hại, gia đình chuyển từ “kiểm soát” sang “đồng hành”, còn nhà trường cần đưa giáo dục công dân số trở thành nội dung xuyên suốt.

“Mục tiêu cuối cùng không phải là tạo ra những đứa trẻ không dùng mạng xã hội, mà là những công dân số biết sử dụng mạng xã hội một cách thông minh, an toàn và có trách nhiệm. Đó mới là năng lực các em cần có để sống và làm việc trong xã hội số của tương lai”, TS. Lê Thị Quỳnh Nga nêu.